Kalendarz Majów
Z Wikipedii
 |
Ten artykuł wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Aby uczynić go weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
Kalendarz Majów stanowił kombinację trzech kalendarzy:
- rytualnego tzolkin, który podzielony był na 260 dni,
- tum podzielonego na 18 miesięcy,
- oraz słonecznego haab, który obejmował 365 dni.
Spis treści |
[edytuj] Ogólny opis
Kiedy pod koniec lat osiemdziesiątych XIX wieku A. Maudslay zdejmował odlewy gipsowe z hieroglificznych płaskorzeźb Majów, prawdopodobnie nie spodziewał się, że badania prowadzone nad nimi przez niemal sto następnych lat, a jeszcze wciąż nie ukończone, przyniosą tak zaskakujące efekty. Te dziwne znaki, przez długi czas uważane za chaotyczne, okazały się niezwykłym kalendarzem.
Niektórzy uczeni oceniają, że astronomia Majów liczy blisko 10 000 lat, jednak nie zachowały się żadne instrumenty astronomiczne z tamtych czasów. Tylko przypuszcza się jak mogły wyglądać. Codex Dresdensis, jeden z trzech ocalałych przed zniszczeniem przez chrześcijańskich najeźdźców dokumentów, zawiera daty zaćmień Słońca i Księżyca. Majowie znali także ruchy tych ciał niebieskich oraz planet (w tym Wenus), które miały dla nich szczególne znaczenie.
Kalendarz Majów był zupełnie inaczej zbudowany niż znane nam kalendarze. Jest od nich także znacznie dokładniejszy. Operował serią 20 znaków dni, które w połączeniu z liczbami od 1 do 13 dawały cykl 260-dniowy zwany tzolkin (kalendarz rytualny). Druga seria znaków obejmowała 18 miesięcy, z których każdy przedstawiał okres 20 dni i był uzupełniany dodatkowym znakiem, obejmującym okres 5 dni dla uzgodnienia pór roku. Były to tzw. xma kaba kin, czyli dni bez nazwy, uważane za pechowe. Nie zawierano wówczas żadnych transakcji handlowych, nie odbywano sądów, nie robiono nawet porządków. Łącznie dawało to rok haab liczący 365 dni, czyli rok słoneczny. Oprócz tego rachowano także okresem 18 980 dni (52 lata po 365 dni), stanowiącym kombinację tzolkinu i haabu, który był szczególnie ważny dla Majów. Za początek rachuby przyjmuje się 3113 rok p.n.e., data ta była w swej funkcji podobna do daty narodzin Chrystusa.
Majowie zapisywali ważne daty, np. zaćmienie Słońca, poprzez zapisanie czasu jaki upłynął od daty początkowej. Daty zapisywano za pomocą hieroglifów wskazujących jednostki czasu oraz kresek i kropek oznaczających cyfry. Stosując tak zawiły i rozwinięty system rachuby czasu, Majowie stworzyli kalendarz przewyższający dokładnością inne kalendarze. Jest on najbliższy astronomicznej długości roku, która obliczona w naszych czasach wynosi 365,242129 dnia.
Majowie wręcz obsesyjnie obserwowali zjawisko upływu czasu. Wznosili budowle, kiedy tylko nakazywał to kalendarz, zaopatrujący każdą z nich w datę powstania. Gdy nowa interpretacja kalendarzowa wymagała uwiecznienia, obudowywali którąś z istniejących piramid murami nowej. Czynili tak setki lat.
Kalendarz Majów przejęli zapewne, stojący niżej kulturowo, Aztekowie, którzy w XIV wieku opanowali ich tereny. Innym nie mniej słynnym kamiennym kalendarzem, będącym najprawdopodobniej tworem jakiejś przedinkaskiej kultury, są tzw. Słoneczne Wrota, znajdujące się w boliwijskiej miejscowości Tiahuanaco nad jeziorem Titicaca.
[edytuj] Tzolkin
Kalendarz rytualny tzolkin: rok kalendarzowy liczył 260 dni, które oznaczane były kombinacją nazw 20 dni (kolejno: imix, ik, akbal, kan, chicchan, cimi, manik, lamat, muluk, oc, chuen, eb, ben, ix, men, cib, caban, eznab, cahuac i ahau) oraz liczb od 1 do 13. Oznaczenie dnia wyglądało zatem następująco: 1 imix, 2 ik, 3 akbal, 4 kan, 5 chicchan, itd. aż do 13 ben. Wtedy liczenie zaczynano od 1, więc następne były 1 ix, 2 men, 3 cib, 4 caban, 5 etznap, 6 caunac oraz 7 ahau. Wtedy rozpoczynano odliczanie dni od początku, a więc następny był 8 imix.
| Lp. |
Nazwa dnia |
Hieroglif | Nazwa w języku yucatec używanym w XVI w. |
Nazwa w zrekonstruowanym klasycznym języku Majów |
Lp. |
Nazwa dnia |
Hieroglif | Nazwa w języku yucatec używanym w XVI w. |
Nazwa w zrekonstruowanym klasycznym języku Majów |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 01 | Imix' |  |
Imix | Imix (?) / Ha' (?) | 11 | Chuwen |  |
Chuen | (nieznana) |
| 02 | Ik' |  |
Ik | Ik' | 12 | Eb' |  |
Eb | (nieznana) |
| 03 | Ak'b'al |  |
Akbal | Ak'b'al (?) | 13 | B'en |  |
Ben | (nieznana) |
| 04 | K'an |  |
Kan | K'an (?) | 14 | Ix |  |
Ix | Hix (?) |
| 05 | Chikchan |  |
Chicchan | (nieznana) | 15 | Men |  |
Men | (nieznana) |
| 06 | Kimi |  |
Cimi | Cham (?) | 16 | Kib' |  |
Cib | (nieznana) |
| 07 | Manik' |  |
Manik | Manich' (?) | 17 | Kab'an |  |
Caban | Chab' (?) |
| 08 | Lamat |  |
Lamat | Ek' (?) | 18 | Etz'nab' |  |
Etznab | (nieznana) |
| 09 | Muluk |  |
Muluc | (nieznana) | 19 | Kawak |  |
Cauac | (nieznana) |
| 10 | Ok |  |
Oc | (nieznana) | 20 | Ajaw |  |
Ahau | Ajaw |
[edytuj] Haab
Kalendarz słoneczny haab: rok kalendarzowy liczył 365 dni: 18 miesięcy po 20 dni z dodatkowym miesiącem liczącym 5 dni - który był uważany za czas pechowy. Nazwy miesięcy haab: pop, uo, zip, zotz, tzec, xul, yaxkin, mol, chen, yax, zac, ceh, mac, kankin, muan, pax, kayab, cumhu i dodatkowy uayeb. Nazwy dni tworzyło się analogicznie jak w kalendarzu gregoriańskim, z tym że numerację rozpoczynano od 0; np. 0 pop, 1 pop, 2 pop, 3 pop, 4 pop, 5 pop, itd. Co 52 lata haab (73 lata tzolkin) dodawano 13 dni.
[edytuj] Podawanie dat
Pełna data dzienna składała się z nazwy wg tzolkina i wg haaba, tj. 1 imix 0 pop; 2 ik 1 pop; 3 akbal 2 pop; 4 kan 3 pop; itd. Takie samo oznaczenie dnia pojawiało się co 18980 dni, czyli co 52 lata haab (73 lata tzolkin).
[edytuj] Długa rachuba
Oprócz systemu kalendarzy tzolkin-haab Majowie stosowali tzw. Długą Rachubę, w którym dany dzień oznaczano liczbą dni, zapisaną w systemie dwudziestkowym, jaka upłynęła od pewnej daty zerowej.
W języku Majów kin to dzień, 20 kin to uinal, osiemnaście uinal to tun, 20 tun to katun, 20 katun to baktun. (Rzadko były używane też większe jednostki : pictun, calabtun, kinchiltun i alautun.)
| Dni | Jednostki długiej rachuby | Długa rachuba | Lata słoneczne | Tun |
|---|---|---|---|---|
| 1 | = 1 Kin | |||
| 20 | = 20 Kin | = 1 Uinal | ||
| 360 | = 18 Uinal | = 1 Tun | ~ 1 | 1 |
| 7 200 | = 20 Tun | = 1 Katun | ~ 20 | 20 |
| 144 000 | = 20 Katun | = 1 Baktun | ~ 395 | 400 |
[edytuj] Liczenie dat długiej rachuby
Data według długiej rachuby to liczba dni w jednostkach długiej rachuby zapisana w systemie dwudziestkowym.
Przykładowa data 9.12.2.0.16 według kalendarza majów: 5 Cib 14 Yaxkin.
W praktyce to 9 baktun, 12 katun, 2 tun, 0 unial i 16 kin czyli:
| 9 | × 144000 | = 1296000 |
| 12 | × 7200 | = 86400 |
| 2 | × 360 | = 720 |
| 0 | × 20 | = 0 |
| 16 | × 1 | = 16 |
| Razem dni | = 1383136 kin |
Oznacza to, że 1 383 136 dni minęło od daty początkowej.
[edytuj] Koniec świata
Za początkowe dni kalendarza Majów podawane są m.in. 10 lutego 3641 p.n.e., 10 sierpnia 3214 p.n.e. i 13 sierpnia 3113 p.n.e. Data 21 grudnia 2012 roku n.e. według długiej rachuby to 13.0.0.0.0. Wielu wyznawców teorii spiskowych uważa tę datę za koniec świata. Majowie natomiast uważali, że żyjemy w czwartym świecie. Poprzednie trzy skończyły się kataklizmami i czwarty też to czeka według ich wierzeń, po którym nastąpi piąty i ostatni. Trzeci świat skończył się według długiej rachuby właśnie po okresie zapisanym jako 13.0.0.0.0, ale nie oznacza to również końca czwartego. Na monumencie z Coba podana jest data 13.13.13.13.13.13.13.0.0.0.0 co oznacza, że datę 13.0.0.0.0 zapisano skrótem zamiast 0.0.0.0.0.0.13.0.0.0.0. Na płycie z Palenqué podana jest np. data 1.0.0.0.0.0 ( czyli 0.0.0.0.0.1.0.0.0.0.0 ), która wskazuje na 21 grudnia 2012.
[edytuj] Linki zewnętrzne
|
||||||||