Psychiatria

Z Wikipedii

Psyche to greckie słowo oznaczające duszę lub motyla^[1]

Obrazowanie rezonansu magnetycznego ludzkiego mózgu. Wiele zaburzeń psychicznych ma swoje źródło w nieprawidłowym działaniu układu nerwowego.^[2]

Psychiatria - subdyscyplina medycyny zajmująca się badaniem, zapobieganiem i leczeniem zaburzeń psychicznych. Bada ich uwarunkowania biologiczne, psychologiczne, rodzinno-genetyczne, społeczne, konstytucjonalne - sposoby powstawania i skutecznego zapobiegania.

Metody diagnozowania psychiatrycznego są zróżnicowane, istnieją jednak oficjalne kryteria diagnostyczne tworzone w środowisku naukowym: klasyfikacja DSM-IV Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego oraz ICD-10 Światowej Organizacji Zdrowia. Leczenie psychiatryczne obejmuje podawanie leków psychoaktywnych oraz rzadsze metody np. kontrowersyjna terapia wstrząsowa. Stosowana jest także psychoterapia, w zależności od rodzaju i etiologii danego zaburzenia. Leczenie może odbywać się zarówno w szpitalu jak i na zasadzie cyklicznych wizyt u specjalisty. W pewnych przypadkach regulowanych przez prawo do podjęcia leczenia nie jest wymagana zgoda pacjenta.

Psychiatria różni się od psychologii faktem, iż jest ona nauką medyczną, psychologia zaś, według podziału klasycznego jest subdyscypliną filozoficzną, która obecnie wyrosła na samodzielną naukę społeczną. Obie nauki są interdyscyplinarne i posiadają zróżnicowane podejścia, zawierające swoiste podstawy teoretyczne.

Naukowe preintuicje psychiatrii obecne były już w V w. p.n.e., jednak pierwsze szpitale dla osób dotkniętych zaburzeniami psychicznymi tworzone były dopiero w Średniowieczu. Początek naukowej psychiatrii przypada na wiek XVIII, kiedy uporządkowano i uszczegółowiono podstawy teoretyczne nauki i zaczęto przywiązywać większą wagę do humanitarnych warunków leczenia. W wieku XX psychiatria stała się w pełni rozwiniętą, regularną nauką znającą biologiczne mechanizmy problemów zdrowotnych, posiadającą rozbudowane zaplecze teoretyczne, klasyfikacje chorób i szeroką wiedzę na temat sposobów ich leczenia.

[edytuj] Teoria i centralne punkty

"Psychiatria, bardziej niż jakakolwiek inna nauka medyczna, zmusza swoich adeptów do zmagania się z adekwatnymi dowodami, zasadnością intorospekcji, problemami w komunikacji i innymi istotnymi kwestiami filozoficznymi." (Guze, 1992, p.4).

Termin "psychiatria" (ψυχιατρική), stworzony w 1808 r. przez Johanna Christiana Reila pochodzi z greckiego psyche (ψυχή) - dusza, umysł oraz iatros (ιατρός) - lekarz. Oznacza dział medycyny, koncentrujący swą uwagę na psychice, którego celem jest badanie, zapobieganie i leczenie zaburzeń psychicznych.^[3][4][5][6]

Obecnie w psychiatrii dostrzega się potrzebę zrównoważonego podejścia do problemów zdrowotnych uwzględniając zarówno aspekty biologiczne jak i posiadające naturę psychologiczną. Z tego podowu uważa się, że psychiatra powinien być zaznajomiony nie tylko z nauki biologicznymi, w tym neurologią, ale także naukami społecznymi (psychologia).^[7]. W obszar zainteresowania dyscypliny włącza się zarówno subiektywne doświadczenia i stany psychiczne pacjenta jak i obiektywną wiedzę na temat fizjologii człowieka^[8]. Psychiatria dzieli zaburzenia psychiczne na trzy ogólne kategorie: choroby psychiczne, zaburzenia uczenia się i zaburzenie osobowości^[9]. Na przestrzeni wieków procedura diagnozy i leczenia zmieniała się. Pod koniec XX w. psychiatria stała się mniej odizolowana od reszty nauk medycznych i biologicznych, tworząc zintegrowaną całość^[10].

[edytuj] Zakres nauki

Chociaż psychiatra posługuje się badaniami z zakresu neuronauki, psychologii, medycyny, biologi, biochemii i farmakologii^[11], uznaje się, iż stanowi ona naukę pośrednią między psychologią a neurologią^[12]. Inaczej niż inni lekarze i neurologowie, psychiatrzy specjalizują się w utrzymaniu stałej relacji z pacjentem i są wykwalifikowani w używaniu psychoterapii i innych terapeutycznych technik komunikacyjnych^[12]. Psychiatrzy różnią się od psychologów faktem, że ich edukacja bazuje na medycynie, posiadają także tytuł lekarza. To sprawia, że - w przeciwieństwie do psychologów - mogą oni dawać porady medyczne, przepisywać leki, zlecać testy i przeprowadzać badania medyczne.^[13]

[edytuj] Etyka

Etycy skupieni wokół Światowego Towarzystwa Psychiatrycznego stworzyli kodeks etyczny regulujący działania psychiatrów. Jego pierwsze wydanie miało miejsce w roku 1977, został on następnie rozszerzony w 1983 i 1996 r. Dalsze zmiany wprowadzono w 1999 r. Kodeks etyczny Światowego Towarzystwa Psychiatrycznego dotyczy takich kwestii jak: ocena zdrowia pacjenta, stosowanie aktualnej wiedzy medycznej, godność pacjentów, poufność informacji o stanie zdrowia, etyka badań, eutanazja^[14], transplantacja organów, tortury^[15], kara śmierci, etniczna i kulturowa dyskryminacja^[16]. Kodeks etyczny stanowi odpowiedź środowiska na kontrowersje związane z praktyką psychiatryczną.

[edytuj] Specjalności

Istnieją różne specjalizacje i podejścia teoretyczne związane z psychiatrią:

• psychiatria biologiczna - podejście w psychiatrii, którego celem jest opisywanie zaburzeń psychicznych za pomocą biologicznych terminów określających funkcjonowanie układu nerwowego.
• psychiatria dzieci i adolescentów - specjalizuje się w pracy z dziećmi i nastolatkami oraz ich rodziną
• psychiatria międzykulturowa - dział psychiatrii zainteresowany etnicznym i kulturowym kontekstem zaburzeń psychicznych.
• psychiatria środowiskowa - bada relacje między pacjentem a jego środowiskiem
• psychiatria sądowa - zastosowanie psychiatrii w sądownictwie
• psychiatria geriatryczna - interesuje się badaniem, zapobieganiem i leczeniem zaburzeń psychicznych u osób starszych
• psychiatria wojskowa - bada zaburzenia psychiczne w kontekście wojny
• neuropsychiatria - bada zależności między stanami patologicznymi układu nerwowego a zaburzeniami psychicznymi.
• psychiatria społeczna - dział psychiatrii badający interpersonalny, społeczny i kulturowy kontekst zaburzeń psychicznych i psychicznego dobrostanu.

[edytuj] Podejścia w psychiatrii

Istnieje klika podejść w psychiatrii. Podejście biomedyczne bada oznaki i symptomy pacjenta i porównuje je z kryteriami diagnostycznymi. Oceny zaburzeń psychicznych można także dokonać poprzez wywiad psychologiczny, przy którym dokonuje się kontekstualizacji symptomów względem całości życia psychicznego.^[17]. Brak jednoznacznej zgody co do tego, które z podejść jest najbardziej adekwatne spowodowało powstanie tzw. kontrowersji biopsychiatrycznej. Kontrowersję tę należy rozpatrywać w szerszym kontekście dyskusji nad biologicznym lub psychologicznym statusem zaburzeń psychicznych. Istnieją także różne zdania na temat takich specyficznych zaburzeń jak zespół nadpobudliwości psychoruchowej czy dysocjacyjne zaburzenia identyfikacji.

[edytuj] Historia psychiatrii

[edytuj] Czasy starożytne

Od ok. 5 w. p.n.e. uważano, że zaburzenia psychiczne, zwłaszcza ujawniające objawy psychotyczne, posiadają nadprzyrodzoną naturę^[18]. To przekonanie utrzymało się przez cały okres istnienia starożytnej Grecji i Rzymu^[18]. Najstarsze pisma traktujące o zaburzeniach psychicznych zostały sporządzone przez Greków^[19]. W IV w. p.n.e. Hipokrates utrzymywał, że zaburzenia psychiczne mogą wynikać z biologiczno-fizjologicznych nieprawidłowości organizmu^[18]. Ten punkt widzenia nie przetrwał jednak końca Imperium Rzymskiego^[18]. Wraz z najdejściem ery chrześcijańskiej, zaburzenia psychiczne zaczęły być uważane za wynik działalności demonów. Próbowano je "leczyć" za pomocą egzorcyzmów oraz rozmaitych okrutnych metod^[18].

[edytuj] Średniowiecze

Pierwsze obiekty, które można uznać za prototypy szpitali psychiatrycznych powstały w świecie arabskim, w XIII w. Pierwszy został zbudowany w Bagdadzie w 705r., a następnie w Fezie i Kairze. W odróżnieniu od chrześcijańskich zapatrywań na zaburzenia psychiczne, w których doszukiwano się ingerencji demonów i innych sił nadprzyrodzonych, Arabowie koncentrowali się na obserwacjach klinicznych. W ten sposób przyczynili się do znacznego postępu w wiedzy dotyczącej psychopatologii: jako pierwsi stosowali psychoterapię, a także inne metody leczenia, np. gorące kąpiele, leki psychoaktywne, muzykoterapię i terapię zajęciową. W X w. perski lekarz Muhammad ibn Zakarīya Rāzi zaproponował fizjologiczne wyjaśnienia zaburzeń psychicznych w kombinacji z psychologicznymi metodami terapeutycznymi. Jemu współczesny badacz, arabski lekarz Najab ud-din Muhammad jako pierwszy dokonał opisu diagnostycznego wielu zaburzeń psychicznych, tj. depresja, nerwica, priapizm, niemoc seksualna (arab. Nafkhae Malikholia), psychoza (ar. Kutrib) czy stan manii (ar. Dual-Kulb)^[20].

W XI w. słynny perski lekarz i filozof, Awicenna, stosował leczenie bazujące na przekonanu o fizjologicznych źródłach psychopatologii. Stworzył koncepcję relacji między pulsem a uczuciami wewnętrznymi^[21]. Awicenna był także wczesnym prekursorem neuropsychiatrii, jako pierwszy opisał różne zaburzenia psychiczne: halucynacje, bezsenność, koszmary nocne, melancholię, demencję, epilepsję, paraliż, itp^[22].

Obiekty przeznaczone dla osób dotkniętych zaburzeniami psychicznymi tworzone były w Europie od XIII w., jednak pełniły jedynie rolę instytucji opiekuńczych, nie oferując żadnej terapii^[23]. Założony w XIII w. w Londynie Bethlem Royal Hospital należy do jednych z pierwszych szpitali psychiatrycznych jakie pojawiły się w Europie - był prowadzony aż do 1948 r^[24].

[edytuj] Wczesna nowożytność

Philippe Pinel uznawany jest przez wielu za ojca nowoczesnej psychiatrii.

W 1656, Ludwik XIV stworzył publiczny system opieki nad osobami dotkniętymi zaburzeniami psychicznymi, jednak miał on jedynie na celu zapewnienie cierpiącym dachu nad głową i odseparowanie ich od społeczeństwa, nie oferując żadnego leczenia^[24]. W 1758 angielski lekarz William Battie napisał "Traktat o szaleństwie", w którym wzywał do wprowadzenia leczenia w tego typu placówkach^[25]. Trzydzieści lat później, król Anglii Grzegorz III zapadł na chorobę psychiczną^[18]. Po poprawie jego stanu w 1789, zaczęto uważać, że zaburzenia psychiczne nie są nieuniknione i mogą podlegać skutecznej terapii^[18].

W 1792 francuski uczony, Philippe Pinel, uważany za ojca nowoczesnej psychiatrii wprowadził humanitarne metody leczenia zaburzeń psychicznych, uwalniając dotkniętych nimi z kajdan i konieczności znoszenia okrutnych praktyk "leczniczych"^[18]. William Tuke wprowadził te metody na angielski grunt otwierając The Retreat, opierwszą w Anglii placówkę leczniczą dla osób chorych psychicznie, stosującą nowoczesne metody terapii. W krótkim czasie instytucja ta stała się wzorem w świecie humanitarnej psychiatrii^[26].

[edytuj] XIX wiek

Na przełomie XVIII i XIX w. zachownia Europa posiadała tylko kilkaset podopiecznych w azylach dla "szaleńców"^[27]. Jednak już na początku XIX wielku liczba ta wzrosła do setek tysięcy^[27]. W USA do 1904 r. żyło 150000 pacjentów szpitali psychiatrycznych^[27].

W krajach niemieckojęzycznych istniało ponad 400 publicznych i prywatnych placówek zajmujących się opieką nad osobami dotniętymi zaburzeniami psychicznymi^[27]. W niemieckim systemie opieki nad chorymi często ważną rolę odgrywały także uniwersytety^[28], które kształciły nowe pokolenia kompetentnych specjalistów^[28]. XIX-wieczne Niemcy stały się światowym liderem w psychiatrii^[27]. W kraju istniało ponad 20 uniwersytetów rywalizujących ze sobą w podnoszeniu standardów terapeutycznych i rozwijaniu wiedzy medycznej^[27]. Niemcy nie miały jednak centralnego systemu zarządzania placówkami z powodu decentralizacji władzy^[27]. Podobna sytuacja była także w Wielkiej Brytanii^[29], co przyczyniło się do niskiego poziomu rozpowszechniania nowych idei, zamkniętych w ścisłych uniwersyteckich enklawach^[29].

W USA, w 1834 r. Anna Marsh wdowa po lekarzu, ufundowała Brattleboro Retreat - pierwszy w kraju stabilny finansowo prywatny ośrodek opieki dla osób chorych psychicznie, co zapoczątkowało działalność prywatnych instytucji rywalizujących z państwowymi o pacjentów, fundusze i wpływy.

W 1838 r. Francja wprowadziła prawo regulujące przyjmowanie do placówek i ich funkcjonowanie^[30]. Do 1940 r. tego typu instytucje istniały już w całej Europie i Ameryce^[31]. Jednocześnie ilość pacjentów rosła w postępie geometrycznym, co powodowało przeludnienie placówek. We Francji było dwa razy więcej pacjentów niż miejsc^[31]. Jedną z głównych przyczyn tak gwałtownego wzrostu jest fakt, że pacjenci przebywali dotychczas w domach lub rozmaitych ośrodkach, które nie oferowały żadnego leczenia^[32].

[edytuj] XX wiek

Emil Kraepelin

Otto Loewi przyczynił się do odkrycia neurotransmitera - acetylocholiny.

W XX wieku pojawiła się nowa perspektywa psychiatrii, związana z nowym punktem widzenia na zaburzenia psychiczne. Emil Kraepelin, zainteresowany nowo powstałą nauką - psychologią, włączył do psychiatrii wątki interdyscyplinarne, tworząc nową klasyfikację zaburzeń psychicznych, opartą na podstawach anatomopatologicznych i czynnikach przyczynowych^[33]. Podstawową przesłanką psychiatrii stało się stwierdzenie, że zaburzenia psychiczne mają źródła biologiczno-fizjologiczne. Po śmierci Zygmunta Freuda, ojca psychianalizy, jego dzieło stało się przedmiotem badań psychiatrów^[34]. Teoria psychoanalityczna stała się popularna wśród psychiatrów ze względu na swoje istotnie znaczenie dla rozwoju wiedzy o ludzkiej psychice^[34]. Jednak po roku 1970 teorie psychologiczne ustąpiły miejsca teoriom neurologicznym^[34].

Po odkryciu przez Otto Loewiego pierwszego neurotransmitera - acetylocholiny, psychofarmakologia stała się integralną częścią psychiatrii^[35]. W 1980 r. rozpoczęto stosowanie neuroobrazowania^[36]. Odkrycie w 1952 r. skuteczności leczenia schizofrenii chlorpromazyną zrewolucjonizowało terapię tej przypadłości^[37]. Podobne znaczenie dla leczenia zaburzeń dwubiegunowych miało odkrycie działania węglanu litu^[38]. Psychoterapia stała się integralną częścią leczenia psychiatrycznego w przypadku większości chorób^[39]. Równie istotne znaczenie odegrały wyniki badań genetyki, wskazujące na genetyczne źródła zaburzeń psychicznych. Biologia molekularna przyczyniła się do zrozumienia zasad działania genów i ich wpływu na ukształtowanie się psychiki. Do 1995 r. geny wpływające na powstanie schizofrenii zostały wykryte w chromosomie 6, natomiast geny wpływające na zaburzenia dwubiegunowe w chromosomach 18 i 21^[35].

Zastosowanie leków psychoaktywnych i testów labolatoryjnych wprowadziło nowe relacje między pacjentami a psychiatrami^[40]. Postrzeganie psychiatrii w kategorii twardej nauki zaczęło być interpretowane jako brak należytego zainteresowanie i opieki względem pacjentów^[40]. Ruch antypsychiatryczny, postrzegający zaburzenia psychiczne w kategorii mitu, zyskiwał coraz większą popularność^[41]. Niektórzy członkowie ruchu twierdzili, że psychiatria jest narzędziem kontroli społecznej i domagali się zamknięcia szpitali psychiatrycznych^[41]. Ilustracją tej tezy były doniesienia o nadużyciach zdarzających się w krajach totalitarnych, gdzie dysydentów politycznych umieszczano właśnie w tych placówkach, traktując ich przekonania polityczne jako chorobę psychiczną. Jednoczenie tego typu przypadki zdarzają się nawet obecnie^[42]. Podawano także historyczne przykłady nadużyć, jakie miały miejsce w nazistowskich Niemczech^[43], ZSRR (zob. psychiatria represyjna w ZSRR) i podczas apartheidu w RPA^[44].

[edytuj] Psychiatria jako specjalność

Psychiatria stanowi podstawową specjalność medyczną i jest w odpowiedni do swoich zadań sposób zorganizowana. W Polsce specjalizacja w zakresie psychiatrii trwa 5 lat^[45].

Odrębną specjalizacją jest psychiatria dzieci i młodzieży. Zalecanym uzupełnieniem obu ww. specjalizacji jest szkolenie z psychoterapii. Psychoterapeutą może zostać lekarz lub psycholog, po odbyciu atestowanego kursu psychoterapii (najczęściej czteroletnie) odbyciu terapii własnej oraz pracy terapeutycznej pod superwizją.

Przypisy

[edytuj] Bibliografia

• Tadeusz Nasierowski: 1. Dzieje psychiatrii: główne wydarzenia, osoby i tendencje rozwojowe. W: Bilikiewicz A, Pużyński S, Rybakowski J, Wciórka J (red.): Psychiatria. Tom I. Podstawy psychiatrii. Wrocław: Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, 2002, ss. 1-46. ISBN 83-87944-67-X. 

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Polskie Towarzystwo Psychiatryczne
• Portal Psychiatria.pl